
“Ha’u tenke halo no hatudu versaun exelente husi ha’u nia an ba hau nia prosesu tomak, tamba oportunidade ne’ebé ha’u hala’o hela dalaruma sei la mai dalarua”
Eusemia Maria Fernandes Xavier, hanesan perola ka “mutiara” ne’ebé furak liu mai husi Ponta Leste, Postu Com-Lautem. Oan husi Almeida Fernandes Xavier ho Esperança da Costa Fernandes Tavares ne’e moris iha Dili iha loron 13 Setembru 2008.
Feto bonita ne’e ho naran naran estimada ka naran bolu “ PAYA / LAR”, husi nia familia no kolega, naran jentiu husi kultura “Fataluku”, agora dadauk sai estudante finalista husi eskola ESG Lere Anan Timur Lospalos.
Paya moris husi familia ne’ebé nakonu ho domin, nia Pai ho Mae hanorin prinsipiu moris nian, oinsa respeita ema seluk, oinsa kuidado hahan oinsa uja didi’ak tempu no sempre agradese ba buat hotu ne’ebé iha no la haluha sempre halo orasaun, Nia mos gosta rona múzika wainhira priense nia tempu mamuk sira.
Oan feto mesak no ikun husi maun-Alin nain neen(6) ne’e moris husi familia ida ne’ebe simples no tau importansia maka’as ba edukasaun, wainhira Paya sei kiik hanesan labarik ne’ebé ativu los no sempre kontente, hahu nia estudu wainhira atinje tinan tolu(3).
Feto fuuk naruk ne’e hahu nia estudu iha ensino pré-primaria iha Escola pré-eskolar Moris Foun Lospalos. Iha tempo ne’eba, nia mae ho pasensia husi loron ba loron tenki lori Paya ne’ebé ho idade Kiik ne’e ba eskola to’o nia finaliza iha tinan 2013.
Tempo kontinua la’o, Paya hakarak aprende nafatin no kontinua kedas eskola iha EBF No. 3 Lospalos no remata iha ensino primária ne’e iha tinan 2019.
Nudar Pai ne’ebé iha responsabilidade bo’ot atu tau matan ba oan sira, asertivu, no iha domin bo’ot tebes, hanesan servidor estado ida ne’ebé haknaar an iha Ministériu Agrikultura, Peska, Pekuaria no Floresta (MAPPF) sempre fó motivasaun no korajen ba Paya atu bele eskola ho diak.
“lian mamar ne’e Pai dehan mai ha’u wainhira Pai tula ha’u ba eskola ho motorizada wainhira sei eskola iha primaria, momentu ne’eba”.
Luta naruk durante tinan 6 iha ensino primária, Paya ne’ebé isin mutin ne’e kontinua nia estudo iha ensino Pré-Secundária iha Ensino Básico Central (EBC) Lulira Lospalos ne’ebe aktualmente muda naran ba EBC Martires da Patria Ira-ara no remata iha tinan 2022.
Feto ne’ebé laran luak ne’e ho vontade bo’ot hakarak haklean nia kuñsimentu, nu’une nia kontinua nia estudu iha ensino secundária iha Eskola Secundária Geral (ESG) Lere Anan Timur Lospalos iha tinan 2023 to’o agora.
Durante Eskola, Paya ho fitun Virgo ne’e sempre hetan klasifikasaun diak no hetan premiu balun.
Loron sempre muda ba kalan hanesan ho prosesu aprendijazen ne’ebé Paya hasoru, dalaruma hetan valor diak, maibe dalaruma mos hetan valor la tuir nia hakarak maibe nia sempre hetan motivasaun husi familia liu liu nia Pai ho Mãe.
Nia nudar feto mesak no badinas, sempre hetan suporta no motiva husi ninia maun sira, fó apoiu mos materiál balun hodi bele kompleta nia nesesidade baziku no eskola nian.

Normalmente oan ikun no feto mesak identiku ho manhoza, maibe infelizmente ida ne’e la vale ba nia, ho suporta familia nian, liu liu nia Mãe halo Paya konsege tuir atividade barak hanesan organizasaun eskola nian, igreja no organizasaun naun formal balun.
Wainhira nia sei eskola iha ensino Pré-Secundária, Paya feto ne’ebe gosta kanta no le’e livru ne’e tuir aktividade extra barak hanesan organizasaun eskola (Konsellu Estudantil) no hamutuk ho nia kolega nain rua konsege hetan rezultadu pozitivu iha kompetisaun sertame (konkursu publiku).
La naton de’it iha ne’e , Paya ne’ebé hela iha aldeia BeMoris Lospalos ne’e hamutuk ho nia kolega nain 2 , dala ida tan sai reprezentate eskola hodi tuir sertame nivel munisipál, nivel regionál to’o iha nivel nasionál no konsege hamorin Eskola ESG. Lere Anan Timur nia naran sai primeiro lugar.
Fetoran husi Com ne’e lakohi lakon oportunidade atu kontinua aprende no estuda, nia mos partispa iha eventu hanesan diskursu públiku, kompetisaun múzika no seluk tan.
Ho ninia kapasidade no abilidade ne’ebé iha nia mos asume knaar nu’udar Vise daruak ba organizasaun eskola nian “Konsellu Estudantil (K.E)” 2023-2024.
Paya ne’ebé ho jeitu kuriozidade, hamutuk ho kolega nain haat(4) no sira seluk, konsege hari’i klubu eskolar ida naran Ecorangers (ECR) ne’ebé foku liu konaba Proteje Ambiente no habelar kuda ai-oan iha resintu eskola, atividade ida ne’e harii husi sira nia interese pesoál nu’udar estudante, hamutuk ho kolega nain 2 hetan mos konfiansa husi Eskola no Ministériu Edukasaun munisípiu Lautém hodi partisipa iha iha eventu Parlamento Foinsa’e periodu IV iha dia 13 -15 Agusto 2025.
Feto ne’ebé dixiplinadu ne’e hetan konfiansa tan nu’udar Delegadu husi Conferensia Initiative for peace (IFP) Batch I 2025 ne’ebe realiza husi Estudante UWC Singapore nian no mos sai nu’udar delegadu husi atividade Project for Peace 2025 ne’ebe realiza husi Estudante bolseiru UWC iha Dili, nuudar delegadu husi organizasaun ida ho naran Sport for Life.
“liu husi atividade hirak ne’e ha’u aprende buat barak, koñese ema barak no aumenta tan ha’u nia koñesimentu”,dalaruma hau hasoru dezafiu oin oin ,sente tauk, moe no deskansa la tuir oras, mas ne’e ha’u la rende, firme nafatin tuir atividade hodi haluan ha’u nia koñesimentu no aumenta esperiensia no fim Graças Adeus ,konsege ultrapassa hotu”.
Paya iha mehi hakarak sai pesoál ne’ebé bele fo impaktu pozitivu ba nia an, familia, komunidade no jerasaun tuir mai, xave importante ba nia atu susesu hanesan ema seluk maka hanesan, Ita tenke iha inisiativa, deskobre ita-nia paixaun kona-ba saida los mak ita gosta tuir ita nia potensialidade, halo orasaun hodi husu tulun nune’e bele guia ita,kuidadu sasan ne’ebe uza, respeita tempu ne’ebe iha, kuidadu hahan ne’ebe ita konsumu, respeitu ema seluk liuliu Inan-Aman, disiplina, esforsu an, evalua no halo reflesaun hela de’it, agradese, rona no halo tuir.
Liu husi Paya nia esperiensia no esforsu sira ne’e bele mos sai referensia ba ema seluk liu-liu estudante sira.
*
Hakerek testu : Sudaryatin
Agradeço ba Santíssima Trindade. Nu’udar maun da-5 husi maun alin nain 6, em partikularmente, ha’u senti orgullu tebes ho prosesu tomak ne’ebé mak nia liu ona hamutuk ho nia kolega sira. Pasu pur pasu nia esperiénsia ona husi aat ba diak kadavez situasaun ladun favorese ba nia, maibé ho pasensia, esforsu no akompaña ho orasaun mak halo nia disiplina nafatin até neste dia. Ikus liu mak keta haluha sai individu ne’ebé mak ho onestidade no haraik an nafatin.
obrigado
Keep it up Mate🔥
Obrigado
Hau apresia ba ninia matenek no esforsu tomak hodi partisipa eventu hotu, liu-liu simu ema seluk nia opiniaun hodi hariku ba ninia matenek. Momentu sai prof.akompanhamentu ba Parlamento Joven 2025 iha PN, nia sai Sekretaria Komisaun 2 hdi debate kona ba utilizasuan “Portugues” iha eskola. I proud for u Paya, my dearest student intelligent. Go on to the future, because your future is shining like sunshine…
Obgd Mestre @ Aldo JLM
Thanks Profa @Sudariatyn❤️
Nada